HERACLES - Het wegnemen van belemmeringen voor hergebruik van gegevens in Nederland
Net als de legendarische Herakles, die schijnbaar onmogelijke uitdagingen overwon, heeft Johnson & Johnson haar krachten gebundeld met twaalf belanghebbenden in Nederland om de waarde van patiëntgegevens te ontsluiten. Door hergebruik van oncologiegegevens in verschillende organisaties mogelijk te maken, willen deze belanghebbenden de kankerzorg verbeteren door bewijs te genereren voor eerdere opsporing en behandeling, geoptimaliseerde behandeltiming, meer gepersonaliseerde zorg en lagere zorgkosten.
Drie jaar nadat het HERACLES-project* in oktober 2022 van start ging, kwamen experts van drie deelnemende organisaties bij ons zitten om na te denken over het project en te bespreken hoe hun ervaringen het gezamenlijke doel om de gezondheidszorg voor kankerpatiënten in Nederland en daarbuiten te verbeteren, dichterbij hebben gebracht.
Deelnemers:
- Merle Bootsma - promovendus, Radboud universitair medisch centrum (Radboudumc)
- Prof. Dr. Jildau Bouwman - Senior Wetenschapper, TNO, en Hoogleraar, Universiteit Leiden
- Ton Peters - Associate Director, Evidence Generation,Johnson & Johnson Innovative Medicine Benelux
De uitdaging: Versnippering van gegevens en angst voor privacy
In Nederland zijn zorgdatasets versnipperd over talloze registers en instellingen, opgeslagen in verschillende formaten en gekenmerkt door duplicatie en inconsistente standaardisatie.
Daarnaast is de bezorgdheid over de privacy van patiënten in Nederland toegenomen, aangewakkerd door recente datalekken. Tegelijkertijd maken biotechbedrijven zich zorgen over de bescherming van hun intellectuele eigendom en maken academische onderzoekers zich zorgen dat het te vroeg delen van gegevens de publicatiemogelijkheden kan beperken.
Versnippering van gegevens en zorgen over privacy bemoeilijken de implementatie van FAIR-dataprincipes in de gegevensomgeving, waar gegevens vindbaar, toegankelijk, interoperabelen herbruikbaarmoeten zijn voor een lerend gezondheidszorgsysteem dat gezondheidsgegevens gebruikt om continue, op bewijs gebaseerde verbeteringen in de zorg te stimuleren.
Met het doel om al deze doelen te bereiken en om waarde voor de patiënt te creëren die verder gaat dan de traditionele resultaten van klinische onderzoeken, hebben belanghebbenden van academische instellingen, houders van registers van zorggegevens, zorgverzekeraars, innovatieve organisaties, biotechbedrijven en belangengroepen voor patiënten ervoor gekozen om deel te nemen aan HERACLES om te werken aan het gezamenlijke doel om patiëntgegevens te gebruiken ter ondersteuning van beslissingen die leiden tot betere resultaten.
Het gezamenlijke doel van HERACLES is om efficiënter onderzoek te ondersteunen door het delen en hergebruiken van gegevens uit meerdere bronnen mogelijk te maken om grotere datasets te creëren. Hierdoor kunnen onderzoekers een groter volume aan real-world datapunten analyseren op een breder scala aan elementen, waaronder follow-up informatie over de behandeling, om relevante medische inzichten te genereren voor patiënten, zorgverleners en beleidsmakers.
Een moeilijke maar noodzakelijke stap voorwaarts
De belanghebbenden die meewerkten aan HERACLES begrepen het belang van het oplossen van de barrières voor gegevensfragmentatie en -toegankelijkheid om betere zorgresultaten voor patiënten te bereiken. Daarom was het doel van het HERACLES-project om een privacy-by-design data-infrastructuur te ontwikkelen die de analyse van grote, gestandaardiseerde datasets mogelijk maakt en tegelijkertijd organisaties in staat stelt om het beheer en de volledige controle over hun gegevens te behouden door deze in hun eigen systemen te bewaren. Ze richtten zich op use cases in longkanker en eierstokkanker om te beoordelen hoe het gebruik van grotere gefedereerde datasets belangrijke vragen in de gezondheidszorg zou kunnen beantwoorden.
Verschillende deskundige perspectieven op HERACLES
HERACLES verenigde toonaangevende stemmen uit het biomedische veld, waardoor uitdagingen collectief konden worden aangepakt en iedereen een duidelijker beeld kreeg van doelen, problemen en resultaten op verschillende gebieden.
"Bij het Radboudumc wilden we belangrijke oncologische onderzoeksvragen beantwoorden, maar de beschikbare zorggegevens waren te gefragmenteerd en misten vaak belangrijke follow-up details, zoals veranderingen in chemotherapieregimes. Met HERACLES konden we vaststellen wat nodig is voor betrouwbaar, gestandaardiseerd hergebruik van gegevens zonder de belasting voor clinici te vergroten."
- Merle Bootsma, promovendus, Radboudumc
"Bij TNO probeerden we nieuwe datagestuurde innovaties en diagnostiek te ontwikkelen, maar liepen we tegen dezelfde uitdagingen aan met gefragmenteerde en onvolledige zorggegevens. We onderzochten hoe opkomende technologieën zoals privacyverbeterende technologieën en dataruimtes deze barrières konden helpen overwinnen."
- Dr. Jildau Bouwman, TNO
"Bij Johnson & Johnson wilden we beter begrijpen welke variabelen in de gezondheidszorg van invloed zijn op de behandelresultaten en of diepere gegevensanalyse beter geïnformeerde beslissingen zou kunnen ondersteunen, zoals het vroegtijdig opsporen van longkanker en het eerder starten van een behandeling om de gezondheidsresultaten voor patiënten te verbeteren. We waren ook geïnteresseerd om te beoordelen of deze vragen uit de echte wereld effectief konden worden aangepakt binnen het Nederlandse gezondheidszorgsysteem."
- Ton Peters, Johnson & Johnson
Uitkomsten: Belemmeringen en inzichten
Het HERACLES-project ontdekte dat gegevenskwaliteit en compatibiliteit nog steeds grote obstakels vormen voor de integratie van Nederlandse gezondheidszorggegevens. Merle Bootsma merkte bijvoorbeeld op dat "het samenvoegen van datasets het aantal bruikbare patiëntendossiers terugbracht van ongeveer 1.500 naar slechts 90 voor analyse", terwijl Ton Peters opmerkte dat "Nederlandse zorgdatasets op dit moment niet voldoen aan de FAIR-principes".
HERACLES bevestigde dat technologie alleen niet genoeg is en dat datakwaliteit en afstemming de echte knelpunten zijn. Die duidelijkheid geeft nu vorm aan de volgende fase van het werk aan een schaalbare, federatieve aanpak. Volgens Jildau Bouwman "heeft het project zinvolle resultaten en tussentijdse uitkomsten opgeleverd die ten goede zullen komen aan de verdere ontwikkeling van een lerend zorgsysteem in Nederland". Met extra, meer gerichte inspanningen liggen de doelstellingen binnen handbereik.
De belangrijkste lessen van HERACLES zijn onder andere de noodzaak om gegevens vast te leggen met voldoende kwaliteit en standaardisatie voor gefedereerde gegevenscombinaties om genoeg bruikbare datapunten op te leveren om specifieke onderzoeksvragen te beantwoorden. Daarnaast kan de juiste combinatie van opkomende technologieën, zoals privacyverbeterende technologieën en dataruimtes, en sterk bestuur gezondheidsgegevens toegankelijker maken voor hergebruik. Deelnemers benadrukten het belang van het vastleggen van alle relevante informatie op het moment van gegevensregistratie en de waarde van het kunnen schatten van het aantal bruikbare datapunten voordat ethische goedkeuring wordt gevraagd.
Naar een lerende gezondheidszorg in Nederland en daarbuiten
Tot nu toe heeft HERACLES ervoor gezorgd dat belanghebbenden op één lijn zitten wat betreft een gedeelde visie voor een gefedereerd privacy-by-design systeem voor geautomatiseerde integratie van gedetailleerde gegevens uit de gezondheidszorg om onderzoek, innovatie en gepersonaliseerde patiëntenzorg te stimuleren. De HERACLES-partners hebben hun inzichten gedeeld met het Nederlandse Ministerie van Volksgezondheid en andere gezondheidszorgorganisaties en blijven samenwerken om de resterende barrières te overwinnen. Johnson & Johnson gelooft dat HERACLES zal helpen bij het opzetten van een praktisch kader voor het Europese Health Data Space-initiatief en bij het verbeteren van de resultaten in de gezondheidszorg in Nederland en daarbuiten.
Wij willen onze oprechte dank uitspreken aan onze collega HERACLES partners: IKNL, Stichting Radboud universitair medisch centrum, UMC Groningen, AstraZeneca BV, Roche Nederland BV, Almende BV, Linksight BV, Pharmo Institute NV, SURF BV, CZ Zorgverzekeringen NV, Stichting Olijf en TNO, voor hun waardevolle samenwerking en inzet.
Bijlage: Belangrijkste conclusies van het HERACLES-project
- Datakwaliteit begint bij de bron: Gegevens van hoge kwaliteit moeten eenmalig, op een gestructureerde manier, worden vastgelegd op het punt van herkomst. Het standaardiseren van gegevens volgens internationale definities maakt hergebruik eenvoudiger en efficiënter, zonder extra administratieve lasten voor zorgverleners.
- Patiëntgerichte gegevens ontbreken: Veel datasets zijn procesgestuurd in plaats van patiëntgericht, waardoor ze ongeschikt zijn voor een lerend gezondheidszorgsysteem. Beperkte klinische gegevens vanuit het perspectief van de patiënt belemmeren het inzicht in het volledige zorgpad - van huisartsenbezoek tot apotheek, behandeling en nazorg.
- Dekkingsproblemen bij gecombineerde gegevens: Bij het samenvoegen van datasets uit meerdere bronnen voor dezelfde patiëntengroep wordt de dekking al snel onvoldoende, omdat geen enkele bron 100% compleet is. In HERACLES bleef minder dan 10% van de nuttige informatie over na integratie - een probleem dat pas duidelijk werd na aanzienlijke inspanningen.
- Juridische en organisatorische barrières voor het koppelen van gegevens: Ondanks technische oplossingen zoals dataruimtes en privacyverbeterende technologieën, blijft het koppelen van gegevens een uitdaging. HERACLES heeft aangetoond dat het combineren van dataspace-standaarden met encryptie privacy-beschermende analyses mogelijk kan maken, maar dit vereist investeringen en juridische expertise, die vaak ontbreken.
- Behoefte aan betere vindbaarheid en context van gegevens: Onderzoekers hebben behoefte aan vroegtijdig inzicht in hoeveel gegevens beschikbaar zullen zijn bij het combineren van bronnen. De huidige FAIR-principes richten zich op beschrijvingen en gebruiksvoorwaarden, maar niet op indicatieve gegevensvolumes. Dit vooraf weten en de context van elke bron begrijpen kan tijd besparen en zorgen voor een correcte analyse.
Meer details zijn te vinden in het tussentijdse rapport dat beschikbaar is via deze link.
* HERACLES stands for HEalth ReseArch – Cancer Living labs – setting up an Ecosystem of trust (Secure and Sovereign)
